Konşimento Nedir? Türleri, İşlevleri ve Ordino Farkı
Konşimento nedir? Konşimento (bill of lading, kısaca B/L), deniz yoluyla taşınacak malı teslim alan taşıyanın düzenlediği; taşıma sözleşmesini kanıtlayan, malın teslim alındığını ya da gemiye yüklendiğini gösteren ve varışta malın yalnızca ibrazı karşılığında teslim edildiği kıymetli evraktır. Kısacası konşimentoyu elinde tutan, yükün teslimini isteme hakkını da elinde tutar.
Akreditifli satışta bankanın, ithalatta ise limanın ilk sorduğu belge budur. Bu yüzden konşimentodaki tek bir yanlış bilgi, ödemenin durmasına ya da yükün limanda beklemesine yol açabilir.
Konşimento Nedir ve Hangi İşlevleri Görür?
Konşimento nedir sorusunun hukuki cevabı 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu‘nda yer alır. Kanun, deniz ticaretine ayrılan beşinci kitabında konşimentoyu 1228. maddede tanımlar ve 1241. maddeye kadar ayrıntılı kurallara bağlar; metinde “konişmento” yazımı kullanılır. Tanımdan üç işlev çıkar.
1. Taşıma sözleşmesinin kanıtı
Konşimento, yükleten ile taşıyan arasında bir taşıma sözleşmesi yapıldığını ispatlar. Sözleşme çoğu zaman rezervasyon (booking) aşamasında kurulur; konşimento ise şartlarını taşıyan belge olarak el değiştirir. Taşıyan ile belgeyi devralan hamil arasındaki ilişkide konşimento esas alınır (TTK md. 1237).
2. Malın teslim alındığının makbuzu
Belge, taşıyanın malı hangi miktar, ağırlık, işaret ve görünür durumda teslim aldığını gösterir. Taşıyan, yükletenin beyanından şüphe ediyorsa ya da kontrol imkânı yoksa konşimentoya çekince koymak zorundadır. Malın dış görünüşü hakkında hiçbir şey yazmazsa, konşimentoda malın dıştan iyi hâlde olduğu beyan edilmiş sayılır (TTK md. 1239).
3. Malı temsil eden kıymetli evrak
Konşimentonun asıl gücü, malın kendisini temsil etmesinden gelir. Mal taşıyana teslim edildikten sonra konşimentonun yetkili kişiye teslimi, malın teslimi gibi hukuki sonuç doğurur (TTK md. 1234). Varışta taşıyan, malı ancak konşimento nüshası geri verilince teslim eder (md. 1236). Böylece yük denizdeyken satılabilir ya da bankaya teminat olarak gösterilebilir.
Konşimentoyu Kim Düzenler, Kimler İmzalar?
Konşimentoyu taşıyan düzenler. Kanuna göre belge, taşıyan ad ve hesabına kaptan, taşıyanın kendisi ya da kaptanın yetkilendirdiği bir temsilci tarafından düzenlenebilir (TTK md. 1228). Konteyner hatlarında belgeyi çoğunlukla hattın kendisi veya Türkiye’deki gemi acentesi, taşıyan adına acente sıfatıyla imzalar.
Konşimentoyu taşıyan sıfatıyla imzalayan kişi taşıyan sayılır (md. 1238); house konşimentoyu kendi adına ve taşıyan sıfatıyla imzalayan forwarder da bu nedenle yük sahibine karşı taşıyan konumuna girer. Yükleten ise istenirse kendi imzaladığı bir kopyayı taşıyana verir. Belge el değiştirdikçe her devreden de ciro imzasını atar.
Konşimentoda hangi bilgiler yer alır?
TTK md. 1229’a göre konşimentoda başlıca şu kayıtlar bulunur:
- Malın cinsi, ayırt edici işaretleri, koli veya parça sayısı ile ağırlığı ya da miktarı; tehlikeli eşyaysa buna dair açık bilgi
- Malın dışarıdan görülen hâli ve durumu
- Taşıyanın adı veya ticaret unvanı ve işletme merkezi, kaptanın adı, geminin adı ve tabiiyeti
- Yükletenin (shipper) ve bildirilmişse gönderilenin (consignee) adı veya unvanı
- Yükleme limanı ve malın teslim alındığı tarih, boşaltma limanı
- Navlunun alıcı tarafından ödenip ödenmeyeceğine dair kayıt
- Düzenlendiği yer ve tarih ile taşıyanın veya temsilcisinin imzası
Bu kayıtlardan birkaçının eksik olması belgeyi konşimento olmaktan çıkarmaz; temel tanım unsurlarını taşıması yeterlidir. Uygulamada konteyner ve mühür numaraları, ihbar edilecek taraf (notify party) ve kanunun istediği orijinal nüsha sayısı da yazılır.
Navlun kaydı da önemlidir: konşimentoda navlunun alıcı tarafından ödeneceğine dair bir kayıt yoksa, alıcının navlun ödemekle yükümlü olmadığı karine olarak kabul edilir (TTK md. 1240). “Freight prepaid” ya da “freight collect” seçimi, tarafların anlaştığı Incoterms teslim şekliyle uyumlu olmalıdır.
Konşimento Türleri
Konşimento nedir diye araştıranların en çok karıştırdığı konu türlerdir. Belgeler; kime düzenlendiğine, malın gemiye yüklenip yüklenmediğine, üzerindeki şerhlere ve düzenleyen tarafa göre ayrılır:
| Tür | Kime düzenlenir / nasıl devredilir | Ne zaman kullanılır |
|---|---|---|
| Nama yazılı (straight B/L) | Adı belli bir alıcıya; yazılı devir beyanı ve belgenin teslimiyle devredilir | Ödemesi alınmış, yolda el değiştirmeyecek sevkiyatlar |
| Emre yazılı (to order) | “Emre” ya da “X’in emrine”; ciro ve teslimle devredilir | Akreditifli satışlar, yolda satılabilecek yükler |
| Hamiline (bearer) | Ad yazılmaz; belgeyi elinde tutan hak sahibidir, teslimle devredilir | Nadiren; kaybolması ya da çalınması büyük risk taşır |
| Yükleme (shipped on board) | Mal gemiye yüklendikten sonra yükletene verilir | Akreditifli işlemler; bankalar yüklemenin yapıldığını görmek ister |
| Tesellüm (received for shipment) | Mal taşıyana teslim edilmiş, henüz yüklenmemiştir | Terminale erken teslim edilen yükler; yükleme şerhiyle yükleme konşimentosuna dönüşür |
| Temiz (clean) | Malın veya ambalajın kusurlu olduğuna dair şerh içermez | Bankaların ve alıcıların beklediği standart belge |
| Kirli / şerhli (claused) | “Ambalaj yırtık”, “ıslak” gibi kusur şerhi taşır | Mal veya ambalaj kusurlu teslim alındığında; akreditifte ödeme sorunu çıkarır |
| Master B/L | Hat tarafından forwarder’a düzenlenir | Forwarder aracılığıyla yapılan sevkiyatlar |
| House B/L | Forwarder tarafından gerçek yükletene düzenlenir | Parsiyel (LCL) ve konsolide yükler |
| Deniz yolu irsaliyesi (sea waybill) | Adı yazılı alıcıya; kıymetli evrak değildir, devredilmez | Grup şirketleri arası ve güvenilen alıcılarla ticaret |
| Telex release / surrender | Orijinaller düzenlenir ama çıkış limanında taşıyana iade edilir | Belgenin kargoyla gönderilmesine gerek kalmadan hızlı teslim |
Nama, emre ve hamiline konşimento
Kanun üç biçimi de tanır (TTK md. 1228). Aksi kararlaştırılmadıkça konşimento, yükletenin istemiyle alıcının emrine ya da yalnızca “emre” düzenlenir; tek başına “emre” ibaresi yükletenin emrine demektir. Emre yazılı belge ciro ve teslimle, nama yazılı belge yazılı devir beyanı ve teslimle devredilir (TTK md. 647).
Yükleme ve tesellüm konşimentosu
Tesellüm konşimentosu, mal taşıyana teslim edilip henüz gemiye alınmadan verilir. Mal yüklenince taşıyan, tesellüm konşimentosunu geri alıp yükleme konşimentosu düzenler ya da mevcut belgeye geminin adını ve yükleme tarihini gösteren şerhi düşer. Akreditifte yükleme tarihi bu “on board” şerhindeki tarihe göre değerlendirilir.
Temiz ve kirli konşimento
Temiz konşimento, malın veya ambalajının kusurlu olduğunu açıkça belirten bir şerh taşımaz. ICC’nin akreditif kuralları UCP 600’e göre bankalar yalnızca temiz taşıma belgesini kabul eder; belgede “clean” kelimesinin yazması şart değildir. Konteyner yüklerinde sık görülen “shipper’s load and count” veya “said by shipper to contain” ibareleri ise belgeyi tek başına kirli yapmaz.
Master ve house konşimento, sea waybill
Forwarder’lı sevkiyatlarda hat, yükü forwarder’a master konşimentoyla taşır; forwarder da gerçek yükletene house konşimento verir. Bu yapı konteyner taşımacılığında parsiyel yüklerde yaygındır. Sea waybill ise kıymetli evrak değildir; adı yazılı alıcı kimliğini kanıtlayarak malı teslim alır. TTK’da bu tür belgeler “diğer denizde taşıma senetleri” başlığı altında düzenlenir (md. 1242).
Orijinal Set (3/3) ve Ciro Nasıl İşler?
Konşimento genellikle birden fazla orijinal nüsha hâlinde basılır. Uygulamada en yaygın set üç orijinaldir ve belgede “3/3” ya da “number of originals: 3” olarak görünür. Kanun, bütün nüshaların aynı metni içermesini ve her birinde kaç nüsha düzenlendiğinin yazılmasını şart koşar (TTK md. 1228).
Taşıyan malı tek nüshanın meşru hamiline teslim eder (md. 1230); formlardaki standart kayda göre de bir nüshayla teslim yapılınca diğerleri geçersiz olur. Bu yüzden akreditiflerde bankalar tüm orijinallerin, yani “full set” ibrazını ister.
Emre yazılı konşimento, arkasına yapılan ciro ve belgenin teslimiyle devredilir. Ciro, devralanın adı yazılarak (tam ciro) ya da yalnızca imza ve kaşeyle (beyaz ciro) yapılabilir. Akreditifli satışlarda belge genellikle “to order” düzenlenir, yükletenin cirosuyla bankaya verilir ve banka ödeme ya da kabul karşılığında alıcıya ulaştırır. Varışta acente ciro zincirine bakar; kopukluk varsa teslim gecikir.
Dökme yük taşımacılığında konşimento çoğu zaman bir yolculuk çarteri sözleşmesine (çarter parti) atıf yapar. Bu durumda konşimento devredilirken çarter partinin bir sureti de yeni hamile verilmelidir (TTK md. 1237).
Konşimento ve Ordino Farkı Nedir?
Konşimento nedir sorusunu ordinoyla birlikte soranlar çoktur, çünkü iki belge de malın teslimiyle ilgilidir. Konşimento malı temsil eden, devredilebilen kıymetli evraktır. Ordino ise varış limanında taşıyanın acentesinin, orijinal konşimento ibraz edildikten ve yerel masraflar ödendikten sonra verdiği yük teslim talimatıdır.
Ordino nedir?
Ordino, kısaca teslim emridir (delivery order). İthalatçı ya da gümrük müşaviri cirolu orijinal konşimentoyu acenteye verir; telex release veya sea waybill varsa orijinal aranmaz. Acente ödemeleri kontrol edip ordinoyu terminale hitaben düzenler; bazı hatlar ve terminaller bunu elektronik imzalı “e-ordino” olarak iletir. Gümrükler Genel Müdürlüğü ise ordinonun gümrük mevzuatında yer almadığını ve gümrük işlemlerinde aranmayacağını yazılarla duyurmuştur; ordino, taşıyan ile liman arasında işleyen ticari bir talimattır.
| Özellik | Konşimento | Ordino | Sea waybill |
|---|---|---|---|
| Kim düzenler? | Taşıyan; adına kaptan veya acente | Varış limanındaki taşıyan acentesi | Taşıyan veya acentesi |
| Ne zaman? | Mal teslim alınınca veya yüklenince | Gemi vardıktan, belge ibrazı ve ödemelerden sonra | Mal teslim alınınca veya yüklenince |
| Hukuki niteliği | Kıymetli evrak, malı temsil eder | Teslim talimatı, malı temsil etmez | Taşıma senedi, kıymetli evrak değil |
| Devredilebilir mi? | Emre ve hamiline ise evet | Hayır | Hayır |
| Teslimde ne gerekir? | Orijinal nüshanın ibrazı | Terminale sunulması | Alıcının kimliğini kanıtlaması |
Süreçte Gemi Acentesinin Rolü ve Sık Yapılan Hatalar
Konşimentonun başında da sonunda da gemi acentesi vardır. Çıkış limanında acente rezervasyonu alır, yükleme talimatını (shipping instruction) toplar, taslak konşimentoyu onaya sunar ve yükleme bitince orijinalleri taşıyan adına düzenler. Varışta yük manifestosunu gümrüğe bildirir, alıcıya varış ihbarı gönderir, orijinal konşimentoyu alıp ciro zincirini kontrol eder ve ordinoyu düzenler. Ayrıntılar için gemi acenteliği ne iş yapar yazımıza bakabilirsiniz.
Konşimentoda sık yapılan hatalar
Konşimento nedir bilmek tek başına yetmez; sorunların çoğu belge hazırlanırken çıkar:
- Akreditifle uyumsuz bilgiler: Alıcı, notify party, liman adı veya mal tanımı akreditif, fatura ve çeki listesiyle birebir tutmazsa banka uyuşmazlık (discrepancy) bildirir, ödeme durur.
- Yanlış tür seçimi: Akreditif emre yazılı belge isterken nama yazılı konşimento düzenletmek ya da ödeme alınmadan telex release talimatı vermek.
- Taslağı kontrol etmemek: Ağırlık, koli sayısı, konteyner ve mühür numaraları taslakta düzeltilmezse sonraki düzeltme hem zaman hem ek masraf demektir.
- Ciro zincirinde kopukluk: Eksik kaşe veya imza ya da yanlış sırayla yapılan ciro, varışta teslimi geciktirir.
- Orijinal setin dağılması: Nüshaları farklı adreslere göndermek ya da birini kaybetmek; kayıp nüsha için teminat ve iptal süreçleri uzun sürer.
- Kirli konşimentoyu “temizletmek”: Şerh konmaması için taşıyana verilen tazmin taahhüdü, belgeyi iyiniyetle devralan üçüncü kişilere karşı geçersizdir (TTK md. 1241); sorun yalnızca ertelenir.
Sıkça Sorulan Sorular
Bill of lading nedir, konşimento ile aynı şey midir?
Evet. Bill of lading, konşimentonun İngilizce adıdır; konşimento nedir sorusunun cevabı ikisi için de aynıdır ve belgelerde kısaca B/L yazılır. Türk Ticaret Kanunu aynı belgeyi “konişmento” yazımıyla düzenler. Sea waybill ise farklıdır: taşıma sözleşmesini ve teslim alındığını gösterir, ancak kıymetli evrak olmadığı için ciroyla devredilemez.
Orijinal konşimento olmadan yük teslim alınabilir mi?
Kural olarak hayır; taşıyan malı ancak konşimento nüshası geri verilince teslim eder. İstisnalar, çıkışta telex release veya surrender yapılması ya da sea waybill düzenlenmesidir. Emre yazılı olmayan konşimentoda yükleten ve adı yazılı alıcı onay verirse mal orijinal ibraz edilmeden de teslim edilebilir; bu durumda taşıyan teminat isteyebilir (TTK md. 1232).
Konşimento kaç orijinal nüsha olarak düzenlenir?
Nüsha sayısı yükletenin isteğine bağlıdır, uygulamada en yaygın set üç orijinaldir (3/3). Kanun, tüm nüshaların aynı metni taşımasını ve her birinde kaç nüsha düzenlendiğinin yazılmasını ister. Mal tek nüshanın meşru hamiline teslim edildiği için bankalar akreditifte setin tamamının, yani “full set” ibrazını şart koşar.
Telex release ile sea waybill arasındaki fark nedir?
Telex release’de orijinal konşimentolar düzenlenir, ardından çıkış limanında taşıyana iade edilir ve varıştaki acenteye teslim yetkisi elektronik mesajla bildirilir. Sea waybill’de ise hiç orijinal basılmaz; belge baştan devredilemez biçimde, adı yazılı alıcıya düzenlenir. İkisinde de alıcı, orijinal belge ibraz etmeden malı teslim alır.
Konşimento nedir sorusunun sahadaki karşılığı, belgenin doğru türde, doğru bilgilerle ve zamanında düzenlenmesidir. Deniz ayağındaki belge ve liman işlemleri için gemi acenteliği hizmetimizi inceleyebilir, taşıma modunu seçerken deniz yolu taşımacılığının avantajlarına göz atabilirsiniz. Yükünüz ve belge süreciniz için bizimle iletişime geçerek teklif alabilirsiniz.
